เจ้าคุณ

ท่านผู้ใหญ่สุดสุดใน ทร.ถามว่า ทำไมจึงเรียก พระสงฆ์ที่ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ว่า \"เจ้าคุณ\"
  โดย : เจ้าคุณด้วย - [17 February 2554 - 18:34:06]

  ความคิดเห็นที่ 1
สมณศักดิ์ ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หมายความว่า ยศพระสงฆ์ที่ได้รับพระราชทานมีหลายชั้น แต่ละชั้นมีพัดยศเป็นเครื่องกำหนด

อาจกล่าวได้ว่า สมณศักดิ์ คือบรรดาศักดิ์ หรือยศที่พระมหากษัตริย์พระราชทานแก่พระสงฆ์ผู้ประพฤ ติดี ประพฤติชอบให้ดำรงมั่นอยู่ในสมณเพศ เพื่อเป็นกำลังสืบต่ออายุพระพุทธศาสนาและเพื่อให้การ ปกครองคณะสงฆ์เป็นไปโดยเรียบร้อย เพราะการที่พระสงฆ์รูปใดได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ ย่อมได้รับมอบหมายภาระหน้าที่ในการปกครองหมู่คณะแห่ง สงฆ์ไปพร้อมกันด้วย
สมัยพุทธกาล พระพุทธเจ้าได้ทรงใช้จิตวิทยาในการปกครองพระสงฆ์สาวก โดยการยกย่องผู้ที่ควรยกย่อง ป้องปรามผู้ที่ควรป้องปราม ดังจะเห็นได้จากทรงยกย่องพระสารีบุตรและพระมหาโมคคัล ลานะเป็นพระอัครสาวก ฝ่ายซ้าย ฝ่ายขวา และทรงตั้งเอตทัคคะ ๑ กล่าวคือ ทรงยกย่องพระสาวกอีกส่วนหนึ่งว่ามีความเป็นเลิศในด้า นต่างๆ ด้วยพุทธวิธี อย่างไรก็ตาม กรณีดังกล่าวยังมิได้ถือว่าเป็นสมณศักดิ์

เมื่อพระพุทธองค์เสด็จดับขันธ์ปรินิพพานไปแล้ว เพื่อสามารถสืบทอดเจตนารมณ์ของพระพุทธศาสนา พระประมุขแห่งประเทศต่างๆ ที่นับถือพุทธศาสนา จึงได้มีการพระราชทานสมณศักดิ์แก่พระสงฆ์ โดยปรากฏหลักฐานว่ามีการพระราชทานสมณศักดิ์ และพัดยศพร้อมทั้งเครื่องประกอบสมณศักดิ์อื่นๆ ประเทศต่างๆ ได้รับแบบอย่างมาจากประเทศศรีลังกา

สำหรับประเทศไทยนั้นระบบสมณศักดิ์ของพระสงฆ์ เริ่มใช้ตั้งแต่สมัยสุโขทัยรัชสมัยพระมหาธรรมราชลิไท ย พระองค์ได้โปรดให้ราชบัณฑิตไปอาราธนาพระมหาสามีสังฆร าชมาแต่ลังกาเพื่อให้ประกาศพระพุทธศาสนาลัทธิลังกาวง ศ์ในกรุงสุโขทัย พระมหาสามีสังฆราชคงจะได้ถวายพระพรให้พระมหาธรรมราชา ลิไททรงตั้งสมณศักดิ์ถวายแด่พระสงฆ์ตามราชประเพณีที่ ถือปฏิบัติในประเทศลังการะบบสมณศักดิ์ในสมัยสุโขทัยไ ม่สลับซับซ้อนเพราะมีเพียง ๒ ระดับชั้นเท่านั้น คือ พระสังฆราชและพระครู

ส่วนในสมัยอยุธยาระบบสมณศักดิ์ได้รับการปรับให้มีระด ับชั้นเพิ่มขึ้นเป็น ๓ ระดับคือ สมเด็จพระสังฆราช พระสังฆราชคณะหรือพระราชาคณะและพระครู

ปัจจุบันชั้นยศสมณศักดิ์ของพระสงฆ์ไทยได้เพิ่มขึ้นตา มกาลสมัย และความจำเป็นในด้านการปกครองคณะสงฆ์ ดังนี้



๑. สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ๑ พระองค์


๒. สมเด็จพระราชาคณะชั้นสุพรรณบัตร ๘ รูป

๓. พระราชาคณะเจ้าคณะรอง ชั้นหิรัณยปัฏ ๑๙ รูป

๔. พระราชาคณะชั้นธรรม ๓๕ รูป

๕. พระราชาคณะชั้นเทพ ๖๖ รูป

๖. พระราชาคณะชั้นราช ๑๔๔ รูป

๗. พระราชาคณะชั้นสามัญ ๓๙๔ รูป

๘. พระครูสัญญาบัตรชั้นตรี-โท-เอก-พิเศษ (ไม่จำกัดจำนวน)

๙. พระครูฐานานุกรม ตั้งได้ตามจำนวนที่ปรากฏในสัญญาบัตรของพระราชาคณะ

๑๐. พระครูประทวนสมณศักดิ์ (พระครูผู้อุปการะการศึกษา) (ไม่จำกัดจำนวน
แต่เดิม การพิจารณาแต่งตั้งและเลื่อนสมณศักดิ์แก่พระสงฆ์เป็น พระราชอำนาจและเป็นพระราชกรณียกิจของพระมหากษัตริย์ เมื่อทรงเห็นหรือทรงทราบด้วยพระเนตรพระกรรณว่า พระภิกษุรูปใดมีความรู้ความเชี่ยวชาญในพระไตรปิฏก มีศิลาจารวัตรน่าเลื่อมใส มีความสามารถในการปกครองหมู่คณะให้เป็นไปด้วยความเรี ยบร้อย ทั้งยังเป็นศูนย์รวมแห่งศรัทธาของประชาชนแล้วก็จะพระ ราชทานสมณศักดิ์เพื่อเป็นเกียรติและกำลังใจ ในการจะได้ช่วยกันจรรโลงพระพุทธศาสนาสืบไป

ต่อมา ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นช่วงเวลาที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงดำรงตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชเจ้า สกลมหาสังฆปริณายกอยู่นั้น เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะโปรดพระราชทานสมณศ ักดิ์แก่พระสงฆ์รูปใด ก็จะทรงปรึกษากับสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ก่อนทุกครั้ง ตรงนี้ถือว่าเป็นจุดเริ่มต้นที่ทรงให้พระสงฆ์ได้มีส่ วนร่วมในการพิจารณาเสนอความคิดเห็นได้

ปัจจุบัน เป็นหน้าที่ทางคณะสงฆ์จะช่วยกันพิจารณาให้ความเห็นชอ บตามลำดับขั้น คือ จากเจ้าอาวาส เจ้าคณะตำบล เจ้าคณะอำเภอ เจ้าคณะจังหวัด เจ้าคณะภาค และเจ้าคณะใหญ่ เมื่อได้รับความเห็นชอบจากเจ้าคณะผู้ปกครองตามลำดับแ ล้ว กรมการศาสนา กระทรวงศึกษาธิการจึงได้เสนอเรื่องเพื่อนำความขึ้นกร าบบังคมทูลพระกรุณาขอพระราชทานสมณศักดิ์ ตามระเบียบของทางราชการต่อไป

อย่างไรก็ตาม ในการพระราชทานสมณศักดิ์ชั้นสูง เช่น สมเด็จพระสังฆราชหรือสมเด็จพระราชาคณะ ทางคณะสงฆ์ชอบที่จะถวายพระเกียรติแด่องค์พระมหากษัตร ิย์ด้วยการเสนอนามพระเถระที่เห็นสมควรขึ้นไปหลายรูปเ พื่อให้ทรงพิจารณาตามพระราชอัธยาศัย เป็นธรรมเนียมปฏิบัติเสมอมา เพราะพระราชอำนาจส่วนนี้เป็นของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอ ยู่หัวเพียงพระองค์เดียว
  โดย : ผู้ศึกษาธรรม [ 20 February 2554 - 17:44:28]

  ความคิดเห็นที่ 2
คำว่า เจ้าคุณ เป็นคำเรียกพระราชาคณะ น่าจะมาจากคำว่า เจ้า+คุณ คำว่า เจ้า คือพระเจ้าอยู่หัว (พระราชา) คำว่า คุณ คือ คุณความดี รวมความว่า พระผู้มีคุณความดีที่พระราชาให้การยกย่องเป็นพิเศษจ้า
  โดย : คนวัด [ 21 February 2554 - 08:29:41]

  ความคิดเห็นที่ 3
คำเรียกว่า เจ้าคุณ ไม่มีหลักฐานแน่ชัดว่าเริ่มเรียกกันมาแต่เมื่อใด สันนิษฐานว่าน่าจะใช้เรียกกันตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเพราะปรากฏหลักฐานในพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระเจ้าเสือ (พ.ศ.๒๒๔๖ - ๒๒๕๑) ทรงเรียกกรมพระเทพามาตย์ พระราชมารดาเลี้ยง ว่า “เจ้าคุณ”
สมัยต่อมาคำ เจ้าคุณ ใช้เป็นคำเรียกยกย่องแสดงความเคารพนับถือผู้มีบรรดาศักดิ์สูงทั่วไป เช่น เรียกข้าราชสำนักฝ่ายหน้าผู้มีบรรดาศักดิ์ชั้นเจ้าพระยาและพระยา เรียกพระสงฆ์ทั้งที่เป็นสมเด็จพระราชาคณะและพระราชาคณะ เป็นต้น โดยเฉพาะข้าราชสำนักฝ่ายใน คำเจ้าคุณใช้เรียกกันแพร่หลายมิได้กำหนดแน่นอน ดังนั้นจึงมีข้าราชสำนักฝ่ายในที่ใช้คำนำหน้าว่า“เจ้าคุณ” เป็นจำนวนมาก
ครั้นถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชดำริว่า คำเจ้าคุณในข้าราชสำนักฝ่ายในใช้กันฟั่นเฝือจึงโปรดให้บัญญัติคำเรียกเจ้าคุณให้เป็นที่ยุติ คือ กำหนดชั้นเจ้าคุณราชินิกุลเป็นสามชั้น คือ เจ้าคุณราชินิกุลชั้นที่ ๑ เรียกเจ้าคุณพระอัยยิกา เจ้าคุณที่สืบสายต่อจากเจ้าคุณชั้นที่ ๑ เป็นเจ้าคุณชั้นที่ ๒ เรียก เจ้าคุณพระประพันธวงศ์ ชั้นต่อมาเรียกเพียงเจ้าคุณ ส่วนผู้ที่เคยได้รับยกย่องเป็นเจ้าคุณแต่เดิมก็โปรดให้ใช้ต่อไปมิได้ทรงยกเลิก แต่ทรงเพิ่มเติมว่า ต่อจากนี้ไปบุคคลที่จะเรียกว่าเจ้าคุณได้ ต้องได้รับแต่งตั้งจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโดยตรง ในรัชสมัยของพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเจ้าคุณเพิ่ม ๖ คน
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเจ้าคุณฝ่ายในเพิ่ม ๓ คน ครั้นถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเจ้าคุณจอมมารดาแพขึ้นเป็น \"เจ้าคุณพระประยูรวงศ์” อันนับเป็นเจ้าคุณในราชสำนักฝ่ายในคนสุดท้าย เพราะต่อจากนั้นก็มิได้มีการแต่งตั้งเจ้าคุณของข้าราชสำนักฝ่ายในอีกต่อไป ส่วนคำเรียกเจ้าคุณของข้าราชสำนักฝ่ายหน้าสิ้นสุดลงเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. ๒๔๗๕เพราะรัฐบาลมีประกาศให้ยกเลิกบรรดาศักดิทั้งหมด
ปัจจุบันคำวา เจ้าคุณ คงมีใช้เฉพาะฝ่ายศาสนจักรเท่านั้นโดยใช้เรียกพระสงฆ์ตั้งแต่ชั้นสมเด็จพระราชาคณะลงมาจนถึงพระราชาคณะ
คำนี้ใช้เป็นภาษาพูดมากกว่าภาษาเขียน หากเรียกด้วยความเคารพนิยมใช้ว่า ท่านเจ้าคุณ และต่อด้วยราชทินนาม
สำหรับพระสมณศักดิ์ชั้นสมเด็จพระราชาคณะ นิยมใช้ว่า เจ้าประคุณ และสมเด็จพระสังฆราช นิยมใช้ว่า เจ้าพระคุณ
  โดย : กอศ.ยศ.ทร. [ 23 February 2554 - 13:12:26]

  ความคิดเห็นที่ 4
สำหรับกรณีที่เรียกพระสงฆ์ที่ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ว่า \"เจ้าคุณ\" นั้น ขอนำข้อมูลจากหนังสือคำวัด มาเสนอ เพื่อพิจารณาดังนี้ครับ

เจ้าคุณ ในคำวัดหมายถึงภิกษุผู้มีสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะตั้งแต่ชั้นสามัญขึ้นไปจนถึงชั้นหิรัญบัฏ (ชั้นรองสมเด็จ)

เจ้าคุณ คำนี้ใช้เป็นภาษาพูดมากกว่าภาษาเขียน หากเขียนด้วยความเคารพนิยมใช้ว่า ท่านเจ้าคุณ และต่อด้วยราชทินนาม เช่น

“ท่านเจ้าคุณพระธรรมุเทศาจารย์มรณภาพไปนานแล้ว”

สำหรับพระสมณศักดิ์ชั้นสมเด็จพระราชาคณะ นิยมใช้ว่า เจ้าประคุณ และสมเด็จพระสังฆราช นิยมใช้ว่า เจ้าพระคุณ

ส่วนพระสมณศักดิ์ชั้นพระครูสัญญาบัตร นิยมใช้ว่า พระครู หรือ ท่านพระครู

ที่มา : หนังสือ “คำวัด” ของพระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙) หน้า ๑๘๔

สรุป (การใช้คำว่า เจ้าคุณ - ท่านเจ้าคุณ รวมทั้ง เจ้าประคุณ, เจ้าพระคุณ ในภาษาพูด)

๑. \"เจ้าคุณ\" ใช้เรียกพระราชาคณะทุกระดับ (ตั้งแต่ชั้นสามัญ ชั้นราช ชั้นเทพ และชั้นธรรม) จนถึงรองสมเด็จพระราชาคณะ (หิรัญบัฏ) และหากเรียกด้วยความเคารพ ใช้ว่า \"ท่านเจ้าคุณ\")

๒. \"เจ้าประคุณ\" ใช้เรียก สมเด็จพระราชาคณะ (มีคำว่า \"สมเด็จ\" นำหน้าชื่อ เช่น สมเด็จพระมหาธีราจารย์) (หรือหากเรียกด้วยความเคารพ ให้ใช้ว่า \"ท่านเจ้าประคุณ\"? - ผู้เรียบเรียง)

๓. \"เจ้าพระคุณ\" ใช้เรียก สมเด็จพระสังฆราช (มีตำแหน่งเดียว) (หรือหากเรียกด้วยความเคารพ ให้ใช้ว่า \"ท่านเจ้าพระคุณ\"? - ผู้เรียบเรียง)

ฝากไว้ให้พิจารณาเพียงเท่านี้ครับ
  โดย : อศจ.ทร. (ลุ่มน้ำอันดามัน) [ 28 February 2554 - 09:14:11]

  ความคิดเห็นที่ 5
แปลกใจเป็นถึงผู้ใหญ่สุดสุดจริงหรือเปล่า แต่ไม่รู้จักคำว่าเจ้าคุณ
  โดย : ขอแจม [ 1 December 2554 - 14:51:37]

  ความคิดเห็นที่ 6
เราจะยื้ดติดกับยศตำแหน่งมากไปหรือเปล่า
  โดย : พระจรัญ [ 27 January 2555 - 11:41:09]


ร่วมแสดงความคิดเห็นกับกระทู้นี้
ชื่อ :  
Email :  
รายละเอียด : 
verify image:
  
กรุณาใส่ข้อความตามภาพ: