ปืนเสือหมอบ

    ประวัติป้อมพระจุลจอมเกล้า

    เหตุการณ์ ร.ศ. ๑๑๒

    คุณลักษณะปืนเสือหมอบ

    การซ่อมทำปืนเสือหมอบ

    การพัฒนาลูกปืนเสือหมอบ

                  หลักการในการพัฒนาลูกปืนเสือหมอบ

 ประวัติป้อมพระจุลจอมเกล้า

        “ป้อมพระจุลจอมเกล้า” หรือที่เรียกกันว่า“ป้อมพระจุลฯ” ตั้งอยู่ที่ตำบลแหลมฟ้าผ่า อำเภอพระสมุทรเจดีย์ จังหวัดสมุทรปราการ สร้างขึ้นด้วยเงินงบประมาณรายได้ของแผ่นดินบางส่วนและพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์เพิ่มเติมอีกเป็นจำนวนเงิน ๑๐,๐๐๐ ชั่ง เพื่อสมทบการก่อสร้าง และจัดหาอาวุธปืนประจำป้อม จนสำเร็จลุล่วงไปด้วยดี ป้อมพระจุลจอมเกล้าฯ ได้สร้างเรียบร้อยในต้นปี พ.ศ.๒๔๓๖ (ร.ศ.๑๑๒) พระองค์ได้เสด็จพระราชดำเนินด้วยเรือพระที่นั่งมหาจักรี เพื่อเสด็จทอดพระเนตรป้อม เมื่อวันที่ ๑๐ เมษายน ๒๔๓๖ (ร.ศ.๑๑๒) ได้ทรงพระราชทานนามป้อมปืนแห่งนี้ว่า “ป้อมพระจุลจอมเกล้าฯ”

            บริเวณป้อมปืนมีเนื้อที่ประมาณ ๗,๐๐๐ ไร่เศษ ในขณะนั้นนับว่าเป็นป้อมปืนที่ทันสมัยที่สุด ป้อมปืนดังกล่าวติดตั้งปืนใหญ่ซึ่งตัวปืนจะอยู่ภายในหลุมจำนวน ๗ หลุมปืน ปืนใหญ่ที่นำมาติดตั้งที่หลุมปืนนั้นสั่งมาจากบริษัทเซอร์ ดับบริวจี อาร์มสตรอง จำกัด (Sir W.G. Armstrong & Co.) ประเทศอังกฤษ เป็นปืนใหญ่บรรจุท้ายรุ่นแรกที่มีใช้ในกองทัพเรือ ปืนใหญ่รุ่นนี้เมื่อจะทำการยิงต้องใช้แรงม้ำมันยกปืนใหญ่ขึ้นพ้นปากหลุม เมื่อทำการยิงไปแล้วปืนก็จะถอยลดลงมาอยู่ในหลุมตามเดิม ด้วยคุณลักษณะเช่นนี้ จึงมีผู้เรียกปืนใหญ่นี้ว่า “ปืนเสือหมอบ”  

เหตุการณ์ ร.ศ. ๑๑๒

            ในตอนเย็น ของ วันที่ ๑๓ กรกฎาคม พ.ศ.๒๔๓๖ หมู่เรือรบฝรั่งเศส ประกอบด้วยเรือปืนชัน ๑ ชื่อ แองกองสตังค์(Inconstant) และ เรือปืนโคเมต (Comete) ภายในการบัญชา ของ นาวาโท โบรี (Bory) ได้แล่นล่วงล้ำผ่านสันดอนปากน้ำเจ้าพระยา เข้ามาโดยไม่ยอมฟังคำห้ามปราม และโดยมิได้รับอนุญาตจากรัฐบาลไทย ป้อมประจุลจอมเกล้า ได้ยิงนัดดินออกไป ๓ นัด เป็นการเตือนให้กลับไปเสีย แต่เรือฝรั่งเศส ยังแล่นเรื่อยเข้ามา ปืนป้อมพระจุลฯ จึงยิงด้วยกระสุนจริง แต่ข้ามหัวเรือรบฝรั่งเศสไป เรือรบฝรั่งเศส ได้ชัก ธงรบและระดมยิงป้อมพระจุลจอมเกล้า พร้อมกันทั้ง ๒ ลำ ฉากแห่งการต่อสู้จึงได้อุบัติขึ้น ป้อมพระจุลฯ ได้ยิงโต้ตอบด้วยปืนใหญ่ทุกกระบอกที่มีอยู่โดยฉับพลันในการยิงต่อสู้ครั้งนี้ ผลปรากฎว่าเรือ เย.เบ.เชย.(J.B.say) ซึ่งเป็น เรือนำร่องให้เรือ ฝรั่งเศส ถูกยิงทะลุ ต้องแล่นเกยตื้น อยู่ริมฝั่ง ณ บริเวณ ป้อมพระจุลฯ นั่นเอง ส่วนเรือรบ ฝรั่งเศส ทั้ง ๒ ลำ คงแล่นผ่านเข้ามาจนถึงกรุงเทพฯ และจอดทอดสมอที่หน้าสถานทูตฝรั่งเศส การรบครั้งนี้ พลเรือจัตวา พระยาชลยุทธโยธิน ซึ่งเป็นรองผู้บัญชาการทหารเรืออยู่เวลานั้นได้บัญชาการต่อสู้ด้วยตนเอง

 คุณลักษณะปืนเสือหมอบ  

            ปืนเสือหมอบ เป็นปืนที่จัดสร้างโดย บริษัท เซอร์ ดับบลิว จี อาร์มสตรอง ( Sir W.G. Armstrong & Co.) ประเทศอังกฤษ ในระหว่างปี  พ.ศ. ๒๔๒๘ - ๒๔๒๙ ประเทศไทยได้จัดหามามารวมทั้งสิ้น  ๑๐ กระบอก  ติดตั้งไว้ที่ป้อมพระจุลจอมเกล้า  ๗  กระบอก  อีก ๓ กระบอกติดตั้งไว้ที่ป้อมผีเสื้อสมุทร   คุณลักษณะของปืน พอสังเขป มีดังนี้  

            ๑. กว้าง ปากลำกล้อง ๖  นิ้ว (๑๕๒.๔ ม.ม.)

            ๒. น้ำหนักปืน  ๑๑,๓๔๐ ปอนด์

            ๓. หัวกระสุนเหล็ก หนัก ๑๐๐ ปอนด์

            ๔. ดินขับหนัก  ๓๔  ปอนด์  Pebble

            ๕. ระยะยิงไกลที่สุดประมาณ  ๘,๐๔๖  เมตร

            ๖.บรรจุกระสุนจากท้ายลำกล้อง เกลียวลำกล้องเป็นเกลียวบิดทวี

            ในการยิงใช้กำลังพลประจำปืนรวมทั้งสิ้น ๑๐ นาย ต่อ กระบอก เป็นเจ้าหน้าที่ประจำปืน  ๗  นาย  และเจ้าหน้าที่คลัง  ๓  นาย  พลประจำปืนจะทำการบรรจุหัวลูกปืน ดินขับ ดินเริ่ม  ไพรเมอร์  ทำการปิดลูกเลื่อน และปรับแต่งยกปืนขึ้นสูงเหนือปากหลุมเพื่อทำการยิง เมื่อยิงปืนเสือหมอบแรงดันของดินขับที่จุดตัวภายในลำกล้องจะทำให้ปืนถอยกลับลงมาในหลุม โดยการถอยของปืนจะขึ้นอยู่กับคุณลักษณะเฉพาะของหัวลูกปืน  น้ำหนักดินขับ  ดินเริ่ม และไพรเมอร์  ปืนชนิดนี้โดยทั่วไปเรียกว่า  “ปืนเสือหมอบ” ในภาษาอังกฤษใช้ชื่อว่า “Disappearing Carriage”

   การซ่อมทำปืนเสือหมอบ

            หลังจากเหตุการณ์ใน ร.ศ. ๑๑๒ ปืนเสือหมอบ (ปืนหลุม) มิได้ทำการยิงเป็นทางการอีกเลย ประมาณปี พ.ศ.๒๔๗๖ จึงได้ปลดประจำการ และได้เก็บไว้ในสภาพของปืนโบราณเพื่อเป็นประวัติศาสตร์เท่านั้น ด้วยระยะเวลาที่ยาวนานนับเป็นสิบปี ปืนที่ถูกเก็บไว้จึงมาสภาพชำรุดทรุดโทรม ส่วนประกอบต่างของปืนสูญหาย ตลอดจนมีน้ำท่วมบริเวณฐานปืน จากสภาพที่ปรากฏแล้ว ยากต่อการปรับคืนสภาพเดิมได้ อย่างไรก็ตามในปี พ.ศ. ๒๕๓๔ ได้มีการพัฒนาพื้นที่บริเวณป้อมพระจุลจอมเกล้า และมีแนวความคิดในการจัดสร้าง พระบรมราชนุสาวรีย์แห่งองค์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า ฯ ขึ้น จึงได้มีการปรับสภาพภายนอกของปืนให้อยู่ในสภาพเรียบร้อย

แนวความคิดที่จะให้ปืนเสือหมอบทำการยิงได้นั้น พลเรือเอก สุวัชชัย  เกษมสุข ผู้บัญชาการทหารเรือท่านปัจจุบัน ในฐานะที่ท่านเคยเป็นอาจารย์สอนประวัติการยุทธทางเรือ โรงเรียนนายเรือ และเป็นผู้ที่มีความรู้ ความสนใจ ในเรื่องปืนใหญ่ทั้งปืนเก่าและใหม่เป็นอย่างมาก ได้มีความคิดริเริ่มที่จะดำเนินการซ่อมทำปืนเสือหมอบให้สามารถยิงได้

            การดำเนินการซ่อมปืนให้ยิงได้ ได้เริ่มเป็นจริงขึ้นในปี พ.ศ.๒๕๓๕ เมื่อชมรมเพื่อนทหารเรือ โดย คุณ มนต์ชัย  ราบรื่นทวีสุข ได้เข้ามาให้การสนับสนุน ทั้งในด้านหาข้อมูล คู่มือ และตรวจสอบด้วยความแข็งแรงตลอดจนการซ่อมทำในระยะแรกรวมทั้งหน่วยต่างๆ ของ กองทัพเรือ ได้แก่ ฐานทัพเรือกรุงเทพ อู่ทหารเรือป้อมพระจุลจอมเกล้า กรมอู่ทหารเรือ กรมสรรพาวุธทหารเรือ ได้ร่วมกันดำเนินการซ่อมทำปืนเสือหมอบหลุมที่ ๔ เป็นอันดับแรก

            ในปี พ.ศ.๒๕๔๐ คณะกรรมการปรับปรุงปืนเสือหมอบ โดย พลเรือตรี ทวีศักดิ์ โสมาภา เจ้ากรมสรรพาวุธทหารเรือ เป็นประธาน ได้มอบหมายให้ นาวาเอก วณิชย์  พุ่มขจร รองเจ้ากรมสรรพาวุธทหารเรือ ทำการวิเคราะห์การทำงานของปืน และได้ศึกษาหาหนทางที่จะทำการยิงปืนด้วยหัวกระสุนที่ปลอดภัย (ไม่ใช่หัวกระสุนจริง) แล้วให้ปืนมีอาการถอยหมอบกลับมาในหลุมปืนได้เสมือนกับยิงด้วยหัวกระสุนจริงซึ่งหนักประมาณ ๔๕ กิโลกรัม ได้ทำการยิงปืนเสือหมอบครั้งแรกเมื่อ ๑๘ พ.ย.๔๐ เพื่อตรวจสอบความแข็งแรงของปืนและโครงสร้าง ตลอดจนสังเกตอาการปืนขณะทำการยิง เพื่อเป็นข้อมูลในการวิเคราะห์และพัฒนาปรับปรุงในครั้งต่อไป ในการยิงครั้งนี้ใช้เพียง ๑ กิโลกรัม มากที่สุด และหัวกระสุนทรงกลมทำด้วยกระดาษ

            ผลจากการยิงในครั้งแรก ทำให้คณะกรรมการ ฯ มีแนวความคิดในการพัฒนาหัวกระสุน โดยสร้างขึ้นหลายๆ แบบ มีน้ำหนักต่างกันและนำไปทดสอบยิงเป็นครั้งที่ ๒ เมื่อ ๒๓ ธ.ค.๔๐ โดยใช้ดินปืนหนัก ๕.๕ กิโลกรัม ใช้หัวกระสุนบรรจุด้วยวัสดุชนิดต่างๆ เช่น น้ำ ขี้เลื่อย ทราย ฯลฯ  ซึ่งหัวกระสุนทรายนี้มีน้ำหนักมากที่สุดประมาณ ๙ กิโลกรัม มีผลต่อการถอยของปืนมากกว่าใช้หัวกระสุนชนิดอื่น ที่นำมาทดลองจึงกำหนดให้สร้างหัวบรรจุทรายหนัก ๑๐ กิโลกรัม เป็นมาตรฐานในการทดลองยิงครั้งต่อๆ ไป

            ในการยิงด้วยหัวกระสุนหนักเพียง ๑๐ กิโลกรัม นี้ไม่สามารถทำให้เกิดการถอยของปืนเช่นเดียวกับกายยิงด้วยหัวกระสุนจริงซึ่งน้ำหนักถึง ๔๕ กิโลกรัม เว้นแต่จะต้องมีการปรับเปลี่ยนอุปกรณ์ที่เกี่ยวกับการถอยในห้องหม้อสูบ คณะกรรมการฯ จึงได้ศึกษาการทำงานของปืนอย่างละเอียดพบว่าถ้าเปลี่ยนสปริงของ Recoil valves ให้อ่อนลง พร้อมทั้งขยายช่องน้ำมันให้ไหลกลับสะดวกขึ้น จะช่วยให้ปืนถอยได้ง่ายขึ้น จากที่ได้ทำการยิงมาแล้วสองครั้ง ซึ่งมีจุดมุ่งหมายในการทดลองหัวกระสุนที่ได้พัฒนาสร้างขึ้นมา พร้อมทั้งสังเกตการถอยของปืนเพื่อเป็นข้อมูลในการปรับปรุงนั้น แต่การยกปืนขึ้นลงตามสภาพที่ได้ซ่อมทำมาก่อนนั้นยังไม่สมบูรณ์ ทำให้การยกปืนขึ้นมีข้อข้องเป็นประจำ ดังนั้น ในการปรับปรุงครั้งนี้ จึงได้ยกหม้อสูบมาทำการซ่อมใหญ่ที่ สพ.ทร. ได้ซ่อมและสร้างอุปกรณ์ในห้อมหม้อสูบใหม่ ดังนี้

-          เปลี่ยนสปริงของ Recoil valves ทั้ง ๒ ตัว พร้อมทั้งขยายช่องน้ำมัน

-          เปลี่ยนเบาะลิ้นยกปืนเป็นแบบเดิมทำด้วยตะกั่ว

-          เปลี่ยนคันโยกลิ้นยกปืน

-          เปลี่ยนซีลฝาหม้อสูบ

-          ทดลองน้ำมันตรวจการรั่วไหลของ Recoil valves และลิ้นยกปืน

-          เมื่อ ๒๖ ก.พ.๔๑ ได้นำหม้อสูบที่ได้ซ่อมปรับปรุงแล้วไปประกอบที่ปืนทดสอบการทำงานของปืน ปืนสามารถยกขึ้นลงได้เรียบร้อยดี ๓ มี.ค.๔๑ ปืนพร้อมยิงทดสอบครั้งต่อไป

-          เมื่อ ๒๕ มี.ค.๔๑ ทำการยิงทดสอบครั้งที่ ๓  โดยใช้หัวกระสุนบรรจุทรายหนัก ๑๐ กิโลกรัม ดินขับ ๑๐ กิโลกรัม ปืนสามารถถอยได้ระยะ ๖๒ ซม. หรือประมาณ ๖๘.๘ %

  การพัฒนาลูกปืนเสือหมอบ

            เพื่อเป็นการอนุรักษ์ปืนเสือหมอบที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ไว้เป็นเครื่องเตือนใจแก่อนุชนรุ่นหลัง  พร้อมกับได้จัดแสดงนิทรรศการปืนเสือหมอบขึ้นในโอกาสครอบรอบ ๑๐๕ ปี ของการใช้ปืนนี้ต่อสู้เพื่อป้องกันรักษาเอกราชของประเทศในเหตุการณ์ รศ.๑๑๒  กองทัพเรือจึงมอบหมายให้ กรมสรรพาวุธทหารเรือดำเนินการซ่อมปรับปรุงปืนเสือหมอบและพัฒนาลูกปืนหมอบให้สามารถยิงได้เหมือนยิงด้วยลูกปืนเสือหมอบ(ลูกจริง)  มีความปลอดภัยและแสดงอาการถอยของปืนให้เห็นได้เด่นชัด

            ปืนเสือหมอบเป็นปืนที่ใช้ลูกปืนแบบแยกส่วนบรรจุ (SEPARATED  LOADING) สามารถปรับแต่งน้ำหนักดินขับลูกปืนได้  ประกอบด้วยส่วนประกอบหลัก คือ ชนวน (FUZE) หัวลูกปืน (PROJECTILE) ดินขับ (PROPELLANT) ดินเริ่ม(IGNITER) และไพรเมอร์ (PRIMER)

  หลักการในการพัฒนาลูกปืนเสือหมอบ

๑.     ลูกปืนที่พัฒนาขึ้นโดยการออกแบบขึ้นมาใหม่นั้น  เมื่อทำการยิงแล้วปืนเสือหมอบ ต้องมีการถอยและหมอบลงในหลุมโดยปืน ให้มีลักษณะการทำงานใกล้เคียงกับการยิงปืนเสือหมอบ โดยใช้ลูกปืนจริงให้มากที่สุด

๒.    หัวลูกปืนต้องผลิตจากวัสดุที่เมื่อทำการยิงปืนเสือหมอบ แล้วต้องแตกตัวออกโดยภายในหัวลูกปืนต้องไม่มีการบรรจุวัตถุระเบิดและชนวนเมื่อหัวลูกปืนแตกออกต้องไม่มีสะเก็ดของส่วนหัวลูกปืนที่อาจจะทำลาย เกิดอันตรายต่อสิ่งมีชีวิตตลอดจนทรัพย์สินของประชาชน

๓.    ดินขับต้องให้กำลับขับที่เหมาะสม ที่จะขับหัวลูกปืนออกไปจากลำกล้องปืนและทำให้ปืนเกิดแรงถอยตลอดจนปืนเสือหมอบหมอบลงในหลุม

๔.    ดินเริ่มต้องสามารถจุดินขับได้อย่างสมบูรณ์

๕.ไพรเมอร์ต้องออกแบบใหม่ให้มีความเหมาะสมที่จะจุดดินเริ่มและดินขับลูกปืนได้อย่างสมบูรณ์

หัวลูกปืนเสือหมอบได้ออกแบบเป็น ๒ ลักษณะ คือ แบบทรงกลม (MK.I) และ แบบทรงหัวลูกปืน (MK.II)มีรายละเอียดดังนี้

๑.     หัวลูกปืนทรงกลม แบบ MK.I MOD.I&n